مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار، دوستدار میراث‌فرهنگی و دبیر سرویس نخبگان و سمن های میراث‌آریا در یادداشتی نوشت: در سال‌های اخیر، دعوت از خبرنگاران و فعالان میراث‌فرهنگی به برخی جلسات شوراهای ثبت آثار منقول و غیرمنقول، تجربه‌ای ارزشمند و تأثیرگذار بوده است. این حضور فرصتی فراهم کرده تا کنشگران فرهنگی و رسانه‌ای از نزدیک با فرایندهای کارشناسی ثبت آثار آشنا شوند و دریابند که ثبت ملی، صرفاً یک اقدام اداری نیست، بلکه یکی از گام‌های مهم برای شناسایی، مستندسازی و حفاظت از میراث تاریخی و فرهنگی کشور به شمار می‌رود.
تجربه نشان داده است که این آشنایی می‌تواند فراتر از حضور در یک جلسه باشد و به شناسایی آثار کمتر شناخته‌شده، انتقال اطلاعات میدانی به کارشناسان و حتی همکاری در مسیر ثبت ملی برخی آثار بینجامد. به باور من، یکی از دستاوردهای مهم چنین نشست‌هایی، ایجاد پیوند میان دانش تخصصی کارشناسان میراث‌فرهنگی و شناخت میدانی خبرنگاران، پژوهشگران و فعالانی است که با تاریخ و هویت فرهنگی مناطق مختلف سروکار دارند.
نمونه‌ای از تأثیر این آشنایی را صبح روز سه‌شنبه ۲۸ مهرماه تجربه کردم؛ زمانی که به دعوت خانواده‌ای اهوازی، برای بازدید از خانه‌ای در خیابان نظام‌وفا حضور یافتم. خانه‌ای که با برخورداری از ویژگی‌های معماری سنتی و مدرن، ظرفیت آن را دارد که از منظر ارزش‌های معماری و تاریخی مورد بررسی قرار گیرد. آشنایی با اهمیت ثبت ملی آثار موجب شد که این دعوت را فرصتی برای پیگیری موضوع بدانم و تلاش خود را برای بررسی امکان ثبت ملی این خانه آغاز کنم.
شاید در نگاه نخست، ارتباط میان حضور در یک شورای ثبت و توجه به خانه‌ای در یکی از خیابان‌های اهواز چندان آشکار نباشد؛ اما همین تجربه نشان می‌دهد که آگاهی از سازوکارهای ثبت آثار می‌تواند نگاه ما را به محیط پیرامون تغییر دهد. گاهی یک خانه، یک بنای قدیمی یا یک محوطه کمتر شناخته‌شده در میان زندگی روزمره شهری از نظرها دور می‌ماند؛ درحالی‌که با شناخت ارزش‌های آن و پیگیری کارشناسی، می‌توان زمینه حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی شهر را فراهم کرد.
در همین چارچوب، حضور من در بخش‌هایی از جلسه شورای ملی ثبت آثار تاریخی‌فرهنگی منقول و غیرمنقول استان خوزستان که از صبح روز ۲۸ مهرماه در سالن جلسات دکتر عزت‌الله نگهبان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان آغاز شد، بار دیگر اهمیت و تأثیرگذاری این نشست‌ها را یادآوری کرد. برگزاری چنین شوراهایی در استان‌ها، علاوه بر بررسی کارشناسی پرونده‌های ثبت، فرصتی برای آشنایی نزدیک‌تر با ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی مناطق و تقویت ارتباط میان کارشناسان، پژوهشگران، خبرنگاران و فعالان میراث‌فرهنگی است.
در همین‌جا لازم می‌دانم از درایت و نگاه فرهنگی محمد جوروند، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان، بابک حسینی بروجنی معاونت میراث‌فرهنگی اداره کل و همکارانشان، برای میزبانی شورای ملی ثبت آثار تاریخی‌فرهنگی منقول و غیرمنقول در استان خوزستان قدردانی کنم. میزبانی این شورا در استانی با پیشینه تمدنی و تاریخی کم‌نظیر، فرصتی ارزشمند برای توجه دوباره به گستره میراثی است که بخش مهمی از تاریخ و هویت فرهنگی ایران را در خود جای داده است.
خوزستان را نمی‌توان تنها با چند اثر شاخص و شناخته‌شده معرفی کرد. این استان مجموعه‌ای گسترده از محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی، آثار معماری، اشیای ارزشمند و یادمان‌های مرتبط با دفاع مقدس را در خود جای داده است. هر یک از این آثار، بخشی از روایت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی منطقه را بازتاب می‌دهند و شناخت و حفاظت از آن‌ها، نیازمند نگاهی جامع و فراتر از آثار شناخته‌شده و پربازدید است.
محوطه‌های تاریخی؛ شواهدی از گذشته‌های دور
بررسی پرونده‌های مربوط به ثبت محوطه‌های تاریخی و باستانی خوزستان در شورای ملی ثبت، اهمیتی فراتر از افزودن نام چند اثر به فهرست آثار ملی دارد. شناسایی و ثبت این محوطه‌ها می‌تواند زمینه حفاظت قانونی، برنامه‌ریزی برای پژوهش‌های باستان‌شناسی و افزایش توجه دستگاه‌های مسئول به ضرورت صیانت از آن‌ها را فراهم کند.
بسیاری از محوطه‌های تاریخی، با وجود برخورداری از ارزش‌های علمی و فرهنگی، هنوز در حافظه عمومی جایگاه روشنی ندارند. این محوطه‌ها می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره شکل‌گیری سکونتگاه‌های انسانی، مسیرهای ارتباطی، شیوه‌های معیشت، تحولات فرهنگی و مناسبات جوامع گذشته در اختیار پژوهشگران قرار دهند. از این منظر، هر پرونده ثبت، فرصتی برای شناخت بهتر گذشته و حفاظت از شواهدی است که ممکن است در صورت بی‌توجهی، برای همیشه از دست بروند.
البته ثبت یک محوطه تاریخی زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب برسد که پس از آن نیز حفاظت مستمر، نظارت کارشناسی و برنامه‌ریزی متناسب با شرایط اثر دنبال شود. ثبت ملی باید سرآغاز توجه جدی‌تر به یک محوطه باشد، نه پایان مسئولیت‌ها در قبال آن.
بناهای تاریخی؛ حافظه معماری و زندگی اجتماعی
در کنار محوطه‌های باستانی، ثبت بناهای تاریخی خوزستان نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بناهای تاریخی تنها مجموعه‌ای از دیوارها، طاق‌ها و عناصر معماری نیستند؛ آن‌ها بازتابی از دانش بومی، شیوه‌های ساخت‌وساز، مناسبات اجتماعی، تحولات اقتصادی و سبک زندگی مردم در دوره‌های مختلف تاریخی‌اند.
از بناهای شاخص و شناخته‌شده گرفته تا خانه‌های قدیمی، ساختمان‌های کمتر معرفی‌شده و آثار ارزشمند واقع در شهرها و روستاهای استان، هر بنا می‌تواند بخشی از حافظه تاریخی خوزستان را در خود حفظ کرده باشد.
خانه‌ای که در خیابان نظام‌وفای اهواز مورد بازدید قرار دادم، از همین منظر برایم اهمیت پیدا کرد. چنین بناهایی پیش از آنکه در معرض فرسودگی، تخریب یا تغییرات غیراصولی قرار گیرند، باید شناسایی و از نظر ارزش‌های تاریخی و معماری بررسی شوند. البته تشخیص ارزش و امکان ثبت ملی هر بنا نیازمند بررسی کارشناسی، مستندنگاری و طی مراحل قانونی است؛ اما جلب توجه عمومی و انتقال اطلاعات اولیه به متولیان میراث‌فرهنگی می‌تواند نقطه آغاز این مسیر باشد.
حفاظت از بناهای تاریخی، به‌ویژه در بافت‌های شهری که تغییرات کالبدی با سرعت بیشتری رخ می‌دهد، نیازمند همکاری مالکان، مدیریت شهری، دستگاه‌های مسئول و فعالان میراث‌فرهنگی است. ثبت ملی در کنار برنامه حفاظتی و نظارت مستمر می‌تواند به صیانت از این سرمایه‌ها کمک کند و مانع از آن شود که بخشی از هویت معماری شهرها در جریان تحولات شهری به فراموشی سپرده شود.
آثار دفاع مقدس؛ پاسداری از حافظه تاریخی معاصر
یکی دیگر از موضوعات مهم در بررسی پرونده‌های شورای ملی ثبت آثار تاریخی‌فرهنگی خوزستان، آثار و یادمان‌های مرتبط با دفاع مقدس است. خوزستان به دلیل جایگاه جغرافیایی و تاریخی خود در دوران جنگ ایران و عراق، بخش مهمی از شواهد مادی و مکان‌های مرتبط با آن دوره را در خود جای داده است.
این آثار صرفاً یادآور رویدادهای نظامی نیستند؛ بلکه روایتگر تجربه‌های انسانی، ایستادگی مردم، رنج خانواده‌ها، زندگی در شرایط جنگی و سرگذشت شهرها و مناطقی هستند که جنگ بر آن‌ها تأثیر گذاشت. از این رو، شناسایی و ثبت آثار واجد ارزش دفاع مقدس را باید بخشی از تلاش برای حفظ حافظه تاریخی معاصر و انتقال مستند تجربه‌های آن دوران به نسل‌های آینده دانست.
ثبت و حفاظت از این آثار زمانی اثربخش خواهد بود که مستندنگاری دقیق تاریخی، بررسی ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی و معرفی مسئولانه آن‌ها به جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد. این رویکرد می‌تواند کمک کند تا آثار دفاع مقدس، افزون بر ارزش نمادین خود، به منابعی برای شناخت بهتر تاریخ معاصر و تجربه زیسته مردم تبدیل شوند.
ثبت ملی؛ آغاز مسئولیت، نه پایان آن
با وجود اهمیت ثبت آثار، نباید فراموش کرد که ثبت ملی به‌تنهایی تضمین‌کننده حفاظت پایدار نیست. گاهی آثار پس از ثبت نیز با خطر تخریب، فرسودگی، مداخلات غیراصولی یا فراموشی عمومی مواجه می‌شوند. بنابراین، نتیجه‌بخش‌بودن فرایند ثبت به پیگیری مستمر، تأمین اعتبارات حفاظتی، همکاری دستگاه‌های اجرایی، مشارکت جوامع محلی و معرفی مناسب آثار به مردم وابسته است.
در این میان، خبرنگاران و فعالان میراث‌فرهنگی می‌توانند نقشی مکمل و مؤثر داشته باشند. خبرنگاران با اطلاع‌رسانی دقیق و مسئولانه، ارزش آثار و ضرورت حفاظت از آن‌ها را به افکار عمومی منتقل می‌کنند. فعالان میراث‌فرهنگی نیز با شناخت میدانی، ارتباط با جوامع محلی و پیگیری موضوعات کمتر دیده‌شده، می‌توانند در شناسایی آثار و انتقال اطلاعات به کارشناسان نقش‌آفرین باشند.
تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که گاهی یک گفت‌وگو، یک بازدید میدانی یا حضور در یک نشست تخصصی می‌تواند مسیر توجه به اثری ناشناخته را هموار کند. از همین رو، مشارکت خبرنگاران و فعالان فرهنگی در فرایندهای مرتبط با ثبت آثار را نباید صرفاً حضوری تشریفاتی تلقی کرد؛ این مشارکت می‌تواند به شکل‌گیری شبکه‌ای از همکاری و مسئولیت‌پذیری در قبال میراث‌فرهنگی منجر شود.
بر همین اساس، پیشنهاد می‌کنم دعوت از خبرنگاران، پژوهشگران و فعالان مستقل میراث‌فرهنگی به بخش‌هایی از جلسات مرتبط با ثبت آثار، در چارچوب ضوابط کارشناسی و ملاحظات حفاظتی، تداوم یابد. همچنین، اطلاع‌رسانی درباره نتایج شوراها، معرفی آثار بررسی‌شده و تشریح ارزش‌های تاریخی و فرهنگی آن‌ها می‌تواند به افزایش آگاهی عمومی و تقویت مطالبه اجتماعی برای حفاظت از میراث‌فرهنگی کمک کند.
خوزستان با پیشینه تمدنی دیرینه و تنوع چشمگیر آثار تاریخی و فرهنگی، شایسته آن است که در برنامه‌های ملی ثبت و حفاظت از میراث‌فرهنگی جایگاهی متناسب با ظرفیت‌های خود داشته باشد. برگزاری شورای ملی ثبت آثار تاریخی‌فرهنگی منقول و غیرمنقول در این استان، فرصتی برای بازشناسی این ظرفیت‌ها و توجه دوباره به مسئولیت مشترک ما در قبال میراثی است که از گذشته به ما رسیده و باید سالم و مستند به آیندگان سپرده شود.
در نهایت، تجربه حضور در این نشست و بازدید از خانه تاریخی خیابان نظام‌وفا برای من یادآور یک نکته اساسی بود: حفاظت از میراث‌فرهنگی از جایی آغاز می‌شود که شناخت به مسئولیت و مسئولیت به اقدام تبدیل شود. برای تحقق این هدف، به تخصص کارشناسان، حمایت مدیران، مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های اجرایی و مشارکت آگاهانه خبرنگاران، پژوهشگران، فعالان فرهنگی و مردم نیاز داریم.
شورای ثبت می‌تواند نقطه آغاز این هم‌افزایی باشد؛ به شرط آنکه دستاوردهای آن از محدوده جلسات و پرونده‌های کارشناسی فراتر برود و در حفاظت عملی از محوطه‌های تاریخی، صیانت از بناهای ارزشمند، ثبت یادمان‌های دفاع مقدس و افزایش حساسیت جامعه نسبت به میراث تاریخی خوزستان نمود پیدا کند.
انتهای پیام/
نظر شما